Assalamu’alaikum Wbt. Artikel fiqh Ramadhan ini membincangkan secara khusus mengenai **hukum mengorek telinga ketika sedang berpuasa**. Kami membentangkan perbahasan 10 perkara pembatal puasa mengikut kitab feqah klasik *Fathul Qarib*, takrifan had zahir dan batin bagi rongga telinga, serta dalil batasan memasukkan sesuatu ke dalam rongga terbuka.
Sila baca penjelasan mengenai konsep rongga dan syarah hadis wuduk di bawah. **Keputusan mutlak dan ketetapan hukum mengorek telinga ketika puasa** dibahaskan secara khusus pada bahagian akhir artikel sebelum ruangan FAQ.Isi Kandungan
10 Perkara Pembatal Puasa (Kitab Fathul Qarib)
Mengikut kitab feqah klasik *Fathul Qarib Al-Mujib Fi Syarhi Alfaz Al-Taqrib* karangan Syeikh Ibnu Qasim Al-Ghazi, perkara yang membatalkan puasa di siang hari Ramadhan dihuraikan secara tersusun kepada 10 perkara berikut:
- Memasukkan sesuatu jirim secara sengaja ke dalam rongga terbuka (*al-Jauf*), sama ada melalui rongga terbuka asal mahupun rongga tidak terbuka (seperti menyuntik ubat).
- Sesuatu jirim yang masuk mestilah sampai ke kawasan dalaman badan (seperti tekak, usus, perut, atau otak).
- Memasukkan ubat atau alatan ke dalam qubul dan dubur ketika sedang sakit.
- Muntah secara sengaja (tidak membatalkan jika muntah secara tidak sengaja).
- Melakukan persetubuhan (berjimak) dengan sengaja.
- Mengeluarkan air mani dengan jalan bersengaja (seperti onani). Tidak batal jika keluar disebabkan mimpi basah.
- Mengalami kedatangan darah haid bagi wanita.
- Mengalami kedatangan darah nifas (darah selepas bersalin).
- Mengalami gila atau hilang akal sepanjang waktu puasa.
- Murtad (terkeluar daripada agama Islam).
Konsep Rongga Terbuka & Saluran Hidung & Telinga
Di dalam *Fiqh Manhaji*, kemasukan objek ke dalam rongga terbuka (*al-Jauf*) dinilai berdasarkan pergerakannya yang sampai ke bahagian dalaman tubuh. Contoh klasik adalah memakan makanan, di mana makanan bergerak melepasi kawasan tekak terus ke dalam perut.
Bagi kes mengorek telinga, ia dinilai berdasarkan struktur fizikal lubang telinga. Di dalam Mazhab Syafi’i, lubang telinga dikategorikan kepada dua bahagian: **had zahir** (kawasan lubang telinga luaran yang boleh dilihat oleh mata kasar) dan **had batin** (saluran dalaman yang terlindung daripada pandangan mata kasar). Perbuatan mengorek telinga yang hanya berlegar di kawasan had zahir tidak mendatangkan pembatalan puasa.
Hujah Hadis Istinsyaq Wuduk Ketika Puasa
Keharusan memasukkan objek atau air ke dalam had zahir rongga disokong menerusi sabda Nabi ﷺ kepada sahabat Laqit bin Sabirah RA:
أَسْبِغِ الْوُضُوءَ، وَخَلِّلْ بَيْنَ الأَصَابِعِ، وَبَالِغْ فِي الاِسْتِنْشَاقِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَائِمًا
“Sempurnakanlah wuduk, gosoklah di celahan jari-jemari, serta berlebihanlah ketika melakukan istinsyaq (memasukkan air dalam hidung), melainkan jika kamu sedang berpuasa.” (Hadis Riwayat al-Tirmidzi)
Hadis di atas menjelaskan bahawa amalan memasukkan air ke dalam hidung (*istinsyaq*) semasa berwuduk kekal disunatkan. Tegahan daripada berlebih-lebihan (*mubalagah*) hanyalah kerana bimbang air tersebut melepasi had batin hidung lalu masuk ke dalam perut/tekak. Ini membuktikan perbuatan menyentuh atau memasukkan jari di kawasan luar lubang rongga tidak membatalkan puasa.
Panduan Sahabat & Qias Dengan Berkumur
Bagi memantapkan kefahaman ini, kita merujuk kepada kenyataan sahabat agung baginda ﷺ iaitu Ibnu Abbas RA:
“Membatalkan puasa itu apa yang masuk (ke dalam perut), bukan apa yang keluar.” (Hadis Riwayat Ibn Abi Syaibah)
Perbuatan mengorek telinga melibatkan jari atau alat pengorek (*cotton bud*) yang dimasukkan seketika dan dikeluarkan semula secara bersih, bukannya dibiarkan kekal di dalam rongga. Urusan ini disamakan dengan berkumur-kumur atau menggosok gigi, di mana air dan berus gigi dimasukkan ke dalam rongga mulut lalu dikeluarkan semula.
Persoalan Jimak: Mengapakah bersetubuh (berjimak) membatalkan puasa sedangkan ia juga dimasukkan dan dikeluarkan semula? Hal ini kerana jimak tidak tertakluk di bawah kategori kemasukan objek ke dalam rongga makanan (*al-Jauf*). Sebaliknya, bersetubuh merupakan pelanggaran larangan nass al-Quran secara khusus yang membawa hukuman denda kaffarah berat.
Di samping itu, Islam adalah agama yang mementingkan kemudahan (*yusr*). Sekiranya perbuatan mengorek telinga atau hidung bagi meredakan kegatalan diharamkan secara mutlak, ia akan mendatangkan kesusahan melampau (*masyaqqah*) kepada umat Islam sepanjang tempoh berpuasa.
Keputusan & Ketetapan Hukum Mengorek Telinga
Berdasarkan perincian fatwa semasa serta sempadan rongga anatomi feqah, berikut merupakan keputusan hukum mengorek telinga:
✦ KETETAPAN HUKUM: TIDAK MEMBATALKAN PUASA
Perbuatan mengorek telinga ketika sedang berpuasa adalah **tidak membatalkan puasa** selagi mana ia dilakukan di kawasan had zahir telinga (bahagian luar lubang telinga yang dapat dilihat oleh mata kasar).
✦ PANDUAN PENTING & BERHATI-HATI (IHTIYAT)
Umat Islam dinasihatkan agar berhati-hati ketika mengorek telinga. Sekiranya alat pengorek (*cotton bud*) atau jari dimasukkan secara sengaja melepasi had batin telinga (saluran lubang telinga bahagian dalam yang tidak kelihatan), maka puasa individu tersebut adalah **batal** di sisi Mazhab Syafi’i.
Panduan Hukum Amalan Fiqh yang Lain
Soalan Lazim (FAQ)
Tidak membatalkan puasa selagi mana jari atau alat pengorek tidak melepasi had batin telinga (saluran dalam yang tidak dapat dilihat oleh mata kasar).
Had zahir telinga ialah kawasan lubang telinga yang boleh dilihat dengan mata kasar, manakala had batin ialah saluran lubang telinga bahagian dalam yang tidak kelihatan.
Jika alat pengorek melepasi had batin telinga secara sengaja, maka puasa individu tersebut adalah **batal** di sisi Mazhab Syafi’i.
Kitab *Fathul Qarib* menyebutkan bahawa salah satu pembatal puasa ialah memasukkan jirim secara sengaja ke dalam rongga yang terbuka (*al-Jauf*).
Hadis istinsyaq membuktikan keharusan memasukkan objek (air) ke dalam had zahir rongga (hidung), namun melarang perbuatan berlebih-lebihan agar tidak melepasi had batin.
Tidak membatalkan puasa selagi tiada air atau sisa ubat gigi yang tertelan melepasi had batin tekak.
Beliau menjelaskan bahawa perkara yang membatalkan puasa ialah apa sahaja jirim yang masuk (dan kekal) di dalam perut, bukannya apa yang masuk kemudian dikeluarkan semula.
Dibenarkan mengorek di kawasan had zahir sahaja untuk menghilangkan gatal. Islam adalah agama yang memudahkan (*yusr*) dan tidak membebankan umatnya.
Sumber Rujukan
- Fathul Qarib Al-Mujib Fi Syarhi Alfaz Al-Taqrib – Syeikh Ibnu Qasim Al-Ghazi.
- Al-Fiqh al-Manhaji ‘ala Mazhab al-Imam al-Syafi’i.
- Irsyad al-Fatwa Khas Ramadhan Siri Ke-135: Tidak Batal Puasa Dengan Mengorek Hidung – Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan.
- Sunan al-Tirmidzi – Perihal Istinsyaq Wuduk Dan Sempadan Rongga.