Assalamu’alaikum Wbt. Artikel ini akan membincangkan secara mendalam mengenai **hukum melabur di dalam mata wang kripto (cryptocurrency) seperti Bitcoin**, falsafah asas kewangan Islam, ulasan fatwa dunia yang mengharamkannya, hujah golongan akademik yang mengharuskannya, serta pandangan rasmi badan berkuasa kewangan di Malaysia.
Keputusan pelaburan kripto menuntut kebijaksanaan tinggi bagi mengelakkan terjebak di dalam urus niaga spekulatif melampau (maisir) yang diharamkan oleh syarak.Ringkasan: Perbahasan fiqh muamalat mengenai mata wang kripto. Menerangkan 4 prinsip teras kewangan Islam (Riba, Gharar, Maisir, perkongsian risiko), tafsiran ayat Quran Surah Ali ‘Imran: 75 & Hud: 87, pandangan fatwa Mesir & Syeikh Ali al-Quradaghi, hujah keharusan oleh Dr. Daud Bakar, kedudukan pengawalseliaan Bank Negara Malaysia, serta 8 jawapan kepada soalan lazim (FAQ).
Isi Kandungan
Prinsip Kewangan Berlandaskan Syariat
Sistem muamalat kewangan Islam dibina atas matlamat menegakkan keadilan dan melahirkan kestabilan ekonomi ummah. Setiap instrumen kewangan dan pelaburan mestilah mematuhi empat prinsip asas berikut:
- Keharusan Aset Bernilai: Setiap transaksi mestilah melibatkan pertukaran aset atau utiliti yang benar-benar wujud dan bernilai di sisi syarak. Penghasilan untung semata-mata daripada pertukaran wang (buat duit dengan wang) seperti yang berlaku di dalam perdagangan Forex (*Forex trading*) adalah dilarang.
- Manfaat Sosial: Pelaburan kewangan dituntut membawa pulangan manfaat kepada aktiviti ekonomi sektor sebenar dan masyarakat umum.
- Perkongsian Risiko (Risk-Sharing): Keuntungan mestilah dijana secara perkongsian risiko. Sekiranya keuntungan dinikmati sepihak tanpa menanggung risiko kerugian (seperti sistem insurans konvensional atau sistem hutang berbunga), transaksi tersebut dihukumkan zalim.
- Bebas Unsur Haram: Transaksi wajib dibebaskan sepenuhnya daripada tiga unsur utama iaitu **Riba** (bunga/tambahan haram), **Gharar** (ketidakpastian melampau), dan **Maisir** (perjudian/spekulasi nasib).
Sejarah Mata Wang Dinar, Dirham, & Wang Fiat
Pada zaman awal peradaban Islam, sistem perdagangan fizikal menggunakan mata wang logam berharga iaitu **Dinar** (emas) dan **Dirham** (perak). Penggunaan dinar ini ada disebut di dalam firman Allah SWT:
…وَمِنْهُم مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَّا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا…
“…dan ada pula di antara mereka yang kalau engkau amanahkan menyimpan sedinar pun, ia tidak akan mengembalikannya kepadamu kecuali kalau engkau selalu menuntutnya…” (Surah Ali ‘Imran: 75)
Di dalam Surah Hud pula, Allah menceritakan bantahan kaum Nabi Syuaib:
قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَن نَّتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَن نَّفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ…
“Mereka berkata: Wahai Syuaib! Adakah solatmu (yang banyak itu) menyuruhmu memerintahkan kami supaya meninggalkan apa yang disembah oleh datuk nenek kami, atau supaya kami meninggalkan daripada melakukan apa yang kami suka lakukan dalam menguruskan harta kami…” (Surah Hud: 87)
Imam at-Tabari menjelaskan di dalam kitab tafsirnya bahawa maksud bantahan pengurusan harta di dalam ayat tersebut merujuk kepada tindakan mencacatkan atau memotong kepingan mata wang dirham secara zalim. Ini membuktikan bahawa dalam Islam, fungsi mata wang adalah sebagai pengukur nilai transaksi yang adil dan pemelihara kestabilan ekonomi, bukannya komoditi spekulatif untuk membuat keuntungan mudah.
Mengenali Revolusi Mata Wang Kripto (Bitcoin)
Mata wang kripto mula diperkenalkan pada tahun 2009 oleh entiti misteri bernama **Satoshi Nakamoto** melalui pengenalan **Bitcoin**. Ia merupakan mata wang digital ternyahpusat (*decentralized*) yang dibina di atas teknologi rantaian blok (*blockchain*). Berbeza dengan wang kertas biasa (wang fiat) yang disokong dan dikawal oleh bank pusat sesebuah negara, Bitcoin dipindahkan secara terus daripada pengguna ke pengguna tanpa melibatkan perantara institusi kewangan.
Bitcoin baharu dihasilkan menerusi proses pengkomputeran berkuasa tinggi yang dinamakan **mining** (perlombongan data). Memandangkan ia berasaskan algoritma digital, bekalan Bitcoin adalah terhad (hanya 21 juta unit di dunia) dan harganya ditentukan sepenuhnya oleh kuasa permintaan dan penawaran di pasaran global tanpa kawal selia rasmi.
Perbahasan Hukum Kripto: Haram lwn Harus
Para ulama dan sarjana kewangan Islam kontemporari terbahagi kepada dua kelompok utama di dalam memutuskan hukum pelaburan mata wang kripto:
Badan berkuasa fatwa terkemuka dunia seperti **Darul Ifta’ al-Misriyyah (Mesir)** dan **Majlis Ulama Indonesia (MUI)** mengeluarkan fatwa pengharaman terhadap transaksi Bitcoin. Rationale keputusan tersebut disandarkan kepada:
- Gharar Fahish (Kesamaran Melampau): Ketidakstabilan harga yang sangat ekstrem dan tiada sandaran fizikal (*underlying asset*).
- Maisir (Spekulasi/Perjudian): Pembelian didorong oleh aktiviti spekulatif untuk mengaut keuntungan cepat berdasarkan pergerakan carta harga semata-mata.
- Sadd al-Dharai’ (Menutup Mudarat): Ketiadaan jaminan undang-undang mendedahkan pelabur kepada risiko kecurian data, manipulasi pasaran, serta pembiayaan aktiviti jenayah secara gelap.
Sarjana kewangan Islam terkemuka, **Dr. Daud Bakar**, berpandangan bahawa mata wang kripto adalah **harus** untuk diperdagangkan sebagai aset digital bernilai (*mal*). Hujah keharusan ini berasaskan:
- Adanya Nilai Manfaat: Kripto diiktiraf sebagai aset bernilai oleh pasaran terbuka yang bersedia menukarnya dengan utiliti atau barangan fizikal.
- Risiko Pasaran Biasa: Ketidakstabilan harga dikira sebagai risiko perdagangan (*tijarah*) biasa, bukannya gharar yang diharamkan.
- Tanggungjawab Pengguna: Unsur penipuan atau penyalahgunaan adalah berpunca daripada tindakan individu (pengguna), bukannya kelemahan pada sistem blockchain itu sendiri.
Bayan Linnas Pejabat Mufti WP & Bank Negara
Di Malaysia, Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan menerusi **Bayan Linnas Siri Ke-153** menasihati masyarakat agar berhati-hati dengan Bitcoin. Bank Negara Malaysia (BNM) turut menegaskan bahawa Bitcoin **bukanlah mata wang yang sah** (*legal tender*) dan tidak disokong oleh mana-mana rizab negara.
Walau bagaimanapun, dari sudut pelaburan, Jawatankuasa Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti Malaysia (SC) menetapkan keputusan bahawa pelaburan aset digital di platform Bursa Aset Digital (DAX) yang **dikawal selia secara rasmi oleh SC** adalah **harus** mengikut garis panduan yang telah ditetapkan.
Soalan Lazim (FAQ)
Hukumnya adalah khilaf (berbeza pandangan). Sebahagian besar majlis fatwa dunia mengharamkannya kerana unsur gharar (kesamaran) dan maisir (perjudian). Walau bagaimanapun, Jawatankuasa Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti Malaysia mengharuskannya sebagai aset digital sekiranya diniagakan di platform DAX yang dikawal selia.
Kerana ketiadaan aset fizikal yang menyokongnya, ketidakstabilan harga yang terlalu ekstrem, ketiadaan kawal selia rasmi oleh bank pusat, serta risiko tinggi berlakunya manipulasi pasaran dan jenayah siber.
Beliau berpandangan ketidakstabilan harga dan ketiadaan kawal selia bank pusat adalah risiko dagangan biasa yang tidak menjejaskan hukum harus. Kripto dikira sebagai aset digital bernilai (*mal*) yang sah selagi jauh daripada penipuan.
Tidak. Bank Negara Malaysia (BNM) tidak mengiktiraf Bitcoin atau mana-mana mata wang kripto sebagai mata wang sah (*legal tender*) untuk pembayaran harian. Ia hanya diklasifikasikan sebagai aset pelaburan digital.
Forex trading melibatkan spekulasi mata wang fiat fizikal tanpa serahan sebenar yang dihukumkan haram (buat duit dengan duit). Pelaburan kripto pula diperdagangkan sebagai token komoditi digital (aset digital) yang memiliki bukti pemilikan unik pada sistem blockchain.
Riba ialah keuntungan tambahan atas pertukaran wang yang diharamkan. Gharar ialah ketidakpastian melampau dalam kontrak jual beli. Maisir ialah aktiviti perjudian atau spekulasi berdasarkan nasib semata-mata.
Ya, wajib dikeluarkan zakat pelaburan sekiranya pegangan kripto tersebut cukup tempoh haul (setahun kepemilikan) dan nilainya mencecah nisab semasa (kadar nilai 85 gram emas).
Menerusi *Bayan Linnas Siri Ke-153*, umat Islam dinasihatkan supaya berhati-hati dan mengelak daripada melabur di dalam Bitcoin bagi mengelak kerugian akibat ketiadaan kawalan undang-undang dan risiko spekulasi.
Panduan Hukum Amalan Fiqh yang Lain
Sumber Rujukan
- BAYAN LINNAS SIRI KE-153: Hukum penggunaan mata wang Bitcoin (2018) – Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan.
- Halal cryptocurrency guide (2021) – Islamic Finance Guru.
- How does bitcoin mining work? – Investopedia.
- Islamic Finance, F9 Financial Management – ACCA Global.
- Suruhanjaya Sekuriti Malaysia (SC) – Resolusi Syariah berkenaan Aset Digital.