Pengurusan harta pusaka merupakan tanggungjawab penting setiap Muslim bagi memelihara hak waris dan mengelakkan perbalahan keluarga selepas kematian. Artikel ini membincangkan maksud ilmu faraid, tertib kewajipan harta, rukun, syarat pewarisan, golongan waris, serta perkara yang menghalang hak pusaka mengikut syariat Islam.
Ringkasan: Faraid ialah sistem pembahagian harta pusaka peninggalan si mati kepada waris yang berhak mengikut ketetapan Al-Quran dan Sunnah. Sebelum faraid diagihkan, waris wajib menyelesaikan kos pengurusan jenazah, hutang piutang (kepada Allah dan manusia), serta wasiat (maksimum 1/3 kepada bukan waris). Waris terbahagi kepada Ashab al-Furud, ‘Asabah, dan Dzawil Arham.
Isi Kandungan
Asas Pensyariatan & Dalil Ilmu Faraid
Dalam Islam, perancangan harta semasa hidup mahupun persediaan selepas kematian merupakan tuntutan syarak yang amat mulia. Meninggalkan waris dalam keadaan cukup dan terjamin kehidupannya adalah jauh lebih baik daripada membiarkan mereka dalam kesempitan hidup.
إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ
Maksudnya: “Sesungguhnya jika engkau meninggalkan ahli warismu dalam keadaan kaya (serba cukup) adalah lebih baik daripada engkau meninggalkan mereka dalam keadaan miskin sehingga meminta-minta kepada orang ramai.” (Hadis Riwayat Al-Bukhari, No. 1295 & Muslim, No. 1628)
Ketetapan hak faraid ini ditentukan terus oleh Allah SWT secara terperinci di dalam Surah An-Nisa’ ayat 11, 12, dan 176 untuk memastikan keadilan terpelihara tanpa bergantung semata-mata kepada emosi atau kehendak manusia.
Maksud Ilmu Faraid & Kategori Harta Pusaka
Dari sudut bahasa, faraid (الفرائض) berasal daripada perkataan faradha yang bererti ketetapan atau bahagian yang ditentukan. Dalam istilah syarak, ilmu faraid ialah ilmu fiqh yang membicarakan tatacara pembahagian harta pusaka peninggalan si mati kepada ahli waris yang berhak mengikut kadar yang ditetapkan oleh syariat Islam.
Harta pusaka merangkumi segala hak kebendaan yang ditinggalkan oleh si mati yang bernilai di sisi syarak, terbahagi kepada dua kategori:
- Harta Alih: Harta yang boleh dipindahkan seperti wang tunai simpanan bank, emas, kenderaan, saham, caruman KWSP (tanpa penama sah), dan barangan peribadi.
- Harta Tidak Alih: Harta kekal yang tidak boleh dialihkan seperti tanah lot, kebun, rumah kediaman, dan bangunan premis perniagaan.
4 Tertib Kewajipan Harta Sebelum Faraid Dibahagikan
Harta peninggalan si mati tidak boleh diagihkan secara faraid secara tergesa-gesa sejurus selepas kematian. Para fuqaha menetapkan empat tertib kewajipan yang wajib diselesaikan terlebih dahulu mengikut turutan keutamaan:
Rukun & Syarat Sah Pembahagian Faraid
3 Rukun Faraid
- Muwarith (المُوَرِّث): Si mati yang meninggalkan harta pusaka untuk diwarisi.
- Waris (الوَارِث): Individu yang mempunyai pertalian darah, perkahwinan, atau wala’ yang berhak menerima pusaka serta tidak terhalang daripada mewarisi.
- Mauruth / Tarikah (المَوْرُوث): Harta peninggalan kepunyaan si mati sama ada harta alih mahupun harta tidak alih.
Syarat Sah Pembahagian Pusaka
- Muwarith Benar-Benar Meninggal Dunia: Kematian telah disahkan secara hakiki (jasad disaksikan mati) atau maut hakimi (perintah anggapan kematian yang diisytiharkan oleh Mahkamah bagi orang yang hilang lama).
- Waris Dipastikan Masih Hidup: Waris mestilah masih hidup pada saat muwarith menghembuskan nafas terakhir. Jika muwarith dan waris mati bersamaan dalam satu bencana tanpa diketahui siapa meninggal dahulu, mereka tidak saling mempusakai.
- Pertalian Yang Sah Tanpa Halangan: Hubungan nasab kekeluargaan atau akad pernikahan yang sah terbukti secara syarak dan tiada sebarang faktor yang menggugurkan hak pewarisan.
3 Golongan Waris & Kadar Pembahagian
Dalam perundangan faraid Islam, waris dikelaskan kepada tiga golongan mengikut hak perolehan mereka:
1. Ashab al-Furud (أصحاب الفروض)
Golongan waris utama yang bahagiannya telah ditetapkan secara khusus di dalam Al-Quran dan Sunnah. Terdapat 6 kadar bahagian yang telah ditentukan iaitu: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3, dan 1/6. Antara waris ashab al-furud termasuklah suami, isteri, ibu, bapa, dan anak perempuan.
2. ‘Asabah (العصبة)
Waris yang menerima baki harta pusaka selepas Ashab al-Furud mengambil hak mereka. ‘Asabah terbahagi kepada tiga kategori:
- ‘Asabah bi Nafsihi: Waris lelaki yang mewarisi secara langsung (anak lelaki, cucu lelaki, bapa, datuk, adik-beradik lelaki seibu sebapa).
- ‘Asabah bi Ghairihi: Waris perempuan yang menjadi ‘asabah kerana adanya saudara lelaki mereka (anak perempuan bersama anak lelaki, mengikut formula lelaki menerima dua kali ganda bahagian perempuan).
- ‘Asabah ma’a Ghairihi: Saudara perempuan seibu sebapa atau sebapa apabila mewarisi bersama anak perempuan atau cucu perempuan si mati.
3. Dzawil Arham (ذوو الأرحام)
Kaum kerabat selain daripada Ashab al-Furud dan ‘Asabah (seperti cucu daripada anak perempuan, bapa saudara sebelah ibu, atau anak saudara perempuan). Menurut Mazhab Syafi’i, apabila ketiadaan waris furud dan ‘asabah, baki harta diserahkan kepada Baitulmal untuk kemaslahatan umat Islam.
Faktor Penghalang Hak Pewarisan Pusaka
Walaupun seseorang mempunyai pertalian darah atau perkahwinan, hak faraid boleh tergugur sepenuhnya sekiranya berlaku salah satu daripada halangan berikut:
- 1. Pembunuhan (Al-Qatl): Waris yang membunuh muwarith diharamkan sama sekali menerima harta pusaka. Kaedah fiqh menetapkan bahawa sesiapa yang tergesa-gesa mendapatkan sesuatu sebelum masanya, dia akan dihukum dengan terhalang daripada hak tersebut. Menurut Mazhab Syafi’i, pembunuhan sama ada secara sengaja mahupun tidak sengaja tetap membatalkan hak pusaka.
- 2. Perbezaan Agama (Ikhtilaf ad-Din): Orang Islam tidak mewarisi harta orang bukan Islam, dan orang bukan Islam tidak mewarisi harta orang Islam. Rasulullah ﷺ bersabda: “Seorang Muslim tidak berhak mewarisi harta orang kafir dan orang kafir tidak berhak mewarisi harta orang Muslim.” (Muttafaqun ‘Alaih). Bagi mualaf, pemberian kepada keluarga bukan Muslim boleh dibuat melalui hibah semasa hidup atau wasiat (maksimum 1/3).
Kesimpulan: Kepentingan Celik Ilmu Faraid
Mempelajari ilmu faraid merupakan fardhu kifayah bagi masyarakat Islam demi memastikan hak setiap waris terpelihara dan mengelakkan termakan harta anak yatim secara batil. Di Malaysia, kelewatan menuntut pusaka mengakibatkan berbilion ringgit harta beku tidak dapat dimanfaatkan.
Sekiranya terdapat kekeliruan dalam urusan pembahagian harta pusaka, waris dinasihatkan merujuk kepada institusi berautoriti seperti Mahkamah Syariah, Pejabat Pembahagian Pusaka Kecil (JKPTG), atau Amanah Raya Berhad bagi penyelesaian yang sah di sisi undang-undang dan syarak. Wallahua’lam.
Panduan Pengurusan Jenazah & Fiqh Berkaitan
Soalan Lazim (FAQ)
Faraid ialah kaedah fiqh perundangan Islam yang menentukan kadar hak pembahagian harta pusaka peninggalan si mati kepada ahli waris yang berhak bersandarkan dalil Al-Quran, hadis sahih, dan ijmak ulama.
Ketetapan ini berpaksikan prinsip keadilan syarak kerana lelaki memikul tanggungjawab nafkah kewangan terhadap isteri, anak-anak, dan keluarga. Manakala harta yang diterima oleh wanita adalah hak mutlak peribadinya tanpa sebarang bebanan nafkah keluarga.
Boleh, melalui konsep Takharuj dengan syarat semua ahli waris yang berhak telah mengetahui kadar faraid masing-masing terlebih dahulu, telah baligh, berakal sempurna, dan rela hati melepaskan sebahagian hak tanpa sebarang paksaan.
Waris wajib menyelesaikan tiga perkara utama mengikut tertib: (1) Kos pengurusan dan pengebumian jenazah, (2) Pelunasan semua hutang piutang (hutang kepada Allah dan manusia), serta (3) Pelaksanaan wasiat sah (maksimum 1/3 kepada bukan waris).
Had maksimum wasiat ialah satu per tiga (1/3) daripada baki bersih harta dan hanya boleh diberikan kepada bukan ahli waris faraid, melainkan jika kesemua ahli waris yang berhak meredhainya.
Tidak layak menerima faraid kerana ketiadaan pertalian nasab darah. Walau bagaimanapun, ibu atau bapa angkat boleh memperuntukkan harta kepada mereka melalui instrumen hibah semasa hidup atau wasiat (maksimum 1/3).
Tidak layak mengikut hukum faraid bersandarkan hadis sahih bahawa Muslim dan bukan Muslim tidak saling mempusakai. Namun, si mati boleh memberikan harta kepada ahli keluarga bukan Muslim melalui wasiat atau hibah semasa hidup.
Maut Hakiki ialah kematian nyata yang disahkan secara perubatan dan disaksikan. Manakala Maut Hakimi ialah pengisytiharan anggapan kematian oleh pihak Mahkamah bagi individu yang hilang (mafqud) selepas tempoh siasatan tertentu tanpa khabar berita.
Sumber Rujukan
- Al-Quran Al-Karim (Surah An-Nisa’: 7, 11, 12, dan 176).
- Sahih Al-Bukhari & Sahih Muslim (Kitab Al-Fara’id & Kitab Al-Wasaya).
- Sunan Abi Daud & Jami’ At-Tirmidzi (Bab Mirath al-Qatil wa Ikhtilaf ad-Din).
- Al-Fiqh al-Manhaji ‘ala Mazhab al-Imam al-Syafi’i (Dr. Mustafa al-Khin, Dr. Mustafa al-Bugha, & ‘Ali asy-Syarbaji).
- Matn ar-Rahabiyyah fi ‘Ilm al-Fara’id (Imam Abu Abdillah Muhammad bin ‘Ali ar-Rahabi).
- Laman Web Rasmi Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) & Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan (Bayan Linnas Siri Pembahagian Pusaka).