Assalamu’alaikum Wbt. Siri tokoh kali ini membincangkan mengenai biografi Imam Malik bin Anas, tokoh mujtahid agung kota Madinah Al-Munawwarah. Artikel ini mengupas salasilah keturunan beliau, era menuntut ilmu bersama 900 sheikh tabi’in, legasi karya agung **Al-Muwatta’**, perbandingan metodologi hadis beliau mengatasi *ahli ra’yi*, serta metodologi istinbat hukum tersendiri iaitu sandaran *Amal Ahli Madinah*.
Sila rujuk hierarki susunan murid dan guru beliau di bawah. Keputusan mutlak dan ketetapan hukum rujukan fiqh dibahaskan secara khusus pada bahagian akhir artikel sebelum ruangan FAQ.Isi Kandungan
Biodata & Nasab Keturunan
Imam Malik merupakan pengasas Mazhab Maliki dan salah seorang ulama besar dalam pengajian hadis. Perkara ini berbeza dengan ciri-ciri pengasas mazhab lain; contohnya seperti Imam Abu Hanifah yang banyak mengedepankan kaedah akal/rasional (ahli ra’yi), mahupun Imam al-Syafi’i yang menggabungkan kedua-duanya secara sistematik. Kehidupan Imam Malik yang menetap lama di Madinah menjadikannya sangat dekat dengan warisan hadis nabawi.
Nama lengkap beliau ialah Abu Abdullah Malik Ibn Anas Ibn Malik Ibn Abi Amir Ibn Amir bin Haris bin Gaiman bin Kutail bin Amr bin Haris al-Asbahi al-Humairi. Beliau dilahirkan pada tahun 93 H (713 M) di Madinah, berasal daripada bangsa keturunan Himyar. Ibunya bernama Siti al-Aliyah binti Syuraik bin Abdul Rahman, manakala bapanya bernama Anas bin Malik. Beliau dilahirkan pada era pemerintahan Dinasti Umayyah di bawah pentadbiran Khalifah al-Walid bin Abdul Malik.
Pendidikan Madinah Al-Munawwarah
Imam Malik menerima pendidikan awal di dalam kota Madinah. Pada ketika itu, kota tersebut masih subur dengan kehadiran golongan para sahabat serta tabi’in besar. Beliau menghafal Al-Quran semenjak kecil sebelum menumpukan perhatian khusus dalam merekod dan mengumpul hadis Rasulullah ﷺ. Datuknya (yang juga bernama Malik) merupakan seorang perawi hadis terkenal yang mendidik beliau sehingga berumur 10 tahun.
900 Guru & Tokoh Murid Utama
- Abu Radih Nafi bin Abd al-Rahman: Guru utama Al-Quran dalam bidang tajwid dan qiraat.
- Nafi’ Maula Ibn Umar: Ulama hadis rujukan utama yang merupakan pembantu kepada Abdullah bin Umar RA.
- Rabiah bin Abdul Rahman: Guru beliau ketika kecil yang mengajarkan fiqh dan kaedah pemikiran.
- Muhammad bin Yahya al-Anshari: Ulama tabi’in yang mengajar di Masjid Nabawi.
- Abdurrahman bin Qasim: Belajar dengan Imam Malik selama 20 tahun di Mesir dan menjadi mujtahid mutlak.
- Abdullah bin Wahb bin Muslim (Diwan Ilmu): Belajar selama 20 tahun dan menyebarkan mazhab di Mesir.
- Ayshab bin Abdul Aziz al-Qaisi: Mempelajari fiqh dan hadis bersama Imam Malik.
- Abdullah bin Abdul Hakam: Tokoh rujukan fatwa mazhab Malik yang meninggal pada 214 H.
Al-Muwatta’ & Al-Mudawwanah
Karya teragung beliau ialah Al-Muwatta’ yang ditulis pada tahun 144 H atas arahan Khalifah al-Mansur. Kitab ini menjadi rujukan hadis dan hukum fiqh tertua. Selain itu, khazanah hukum mazhab Maliki dihimpunkan dalam kitab Al-Mudawwanah al-Kubro yang mengandungi lebih daripada 1,036 fatwa jawapan Imam Malik yang disusun oleh As’ad bin al-Furat dan disunting oleh Sahnun.
Kaedah Istinbat: Amal Ahli Madinah
Dalam mengeluarkan sesuatu hukum syarak, Imam Malik menggunakan empat sumber asas yang disepakati oleh sekalian ulama berasaskan Surah an-Nisa’ ayat 59:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ…
“Wahai orang-orang yang beriman! Taatilah Allah dan taatilah Rasul, dan ulil amri di antara kamu. Kemudian jika kamu berbeza pendapat tentang sesuatu, maka kembalikanlah ia kepada Allah (Al-Quran) dan Rasul (Sunnah)…”
Empat sumber yang disepakati ialah **Al-Quran, Hadis, Ijmak, dan Qiyas**. Selain itu, Mazhab Maliki mempunyai satu keunikan ketara berbanding mazhab lain dengan meletakkan Amal Ahli Madinah (Amalan Penduduk Madinah) sebagai salah satu sumber rujukan hukum yang muktabar.
Imam Malik berpendapat bahawa amalan penduduk Madinah (khususnya generasi awal) merupakan cerminan langsung kepada sunnah praktikal yang ditunjukkan oleh Rasulullah ﷺ semasa hayat baginda, memandangkan Madinah ialah tempat turunnya wahyu. Walaupun ditolak oleh Mazhab Syafi’i, Hanafi, dan Hanbali sebagai hujah mutlak, ia kekal menjadi paksi hukum di sisi mazhab Maliki.
Keputusan & Ketetapan Hukum Bermazhab
Ketetapan hukum bermazhab dalam tradisi Ahli Sunnah Wal Jamaah:
✦ STATUS KETETAPAN SYARAK: WAJIB/TUNTUTAN BERTAKTAK DENGAN MAZHAB MUKTABAR
Bagi orang awam yang tidak mempunyai kelayakan mujtahid, hukum mengikut (taklid) salah satu daripada empat mazhab muktabar (Syafi’i, Maliki, Hanafi, Hanbali) dihukumkan sebagai Wajib / Dituntut demi memelihara ketertiban ibadah.
✦ KEHUJAHAN AMAL AHLI MADINAH DI SISI MAZHAB LAIN
Amal Ahli Madinah diterima sebagai hujah mutlak di bawah Mazhab Maliki sahaja, manakala di sisi tiga mazhab yang lain, ia diletakkan di bawah kedudukan hadis bertaraf daif atau tidak dijadikan sandaran hukum utama.
Biografi Imam Mazhab yang Lain
Soalan Lazim (FAQ)
Beliau digelar sebagai Imam Darul Hijrah (Imam bagi kota tempat berhijrahnya Nabi ﷺ) dan diiktiraf sebagai pakar hadis paling berwibawa di zamannya.
Beliau wafat pada tahun 179 Hijrah pada usia 87 tahun, dan jasadnya disemadikan di perkuburan al-Baqi’ di Madinah.
Al-Muwatta’ merupakan kitab hadis-fiqh pertama yang paling awal disusun secara sistematik berasaskan amalan praktikal ahli Madinah.
Beliau berbuat demikian kerana memuliakan kesucian tanah haram Madinah yang menjadi tempat persemadian Rasulullah ﷺ, dan hanya keluar apabila menunaikan ibadah haji.
Ia bermaksud amalan, tradisi, dan kesepakatan masyarakat Madinah pada generasi awal hijrah yang diwarisi terus daripada sunnah Rasulullah ﷺ.
Tidak. Jumhur ulama (Syafi’i, Hanafi, Hanbali) menolak Amal Ahli Madinah sebagai hujah mutlak atas hujah bahawa kebenaran tidak hanya terhad di satu kota sahaja selepas kewafatan nabi.
Imam yang pernah berguru secara langsung dengan beliau ialah Imam al-Syafi’i semasa bermulanya zaman pengajian beliau di bumi Madinah.
Beliau dilaporkan mempunyai lebih kurang 900 orang guru, di mana 300 orang terdiri daripada golongan Tabi’in dan 600 orang lagi daripada golongan Tabi’ Tabi’in.
Sumber Rujukan
- Pemikiran Hukum Islam Imam Malik bin Anas (Danu Aris Setiyanto).
- Siyar A’lam al-Nubala’ – Jilid Biografi Imam Malik (Imam al-Dhahabi).
- Al-Muwatta’ (Imam Malik bin Anas) – Bab Pendahuluan dan Takhrij Hadis.
- Tafsir al-Qurtubi bagi perincian rujukan ayat 59 Surah an-Nisa’.