Assalamu’alaikum Wbt. Artikel fiqh ibadah ini membincangkan secara mendalam mengenai **hukum menunaikan solat jenazah**, 7 rukun solat jenazah (empat takbir tanpa rukuk dan sujud), perbezaan kedudukan imam bagi mayat lelaki dan perempuan, serta huraian al-Quran dan Hadis mengenai kengerian saat sakaratul maut.
Menyembahyangkan jenazah orang Islam adalah tanggungjawab sosial keagamaan yang dihukumkan sebagai Fardhu Kifayah. Apabila sebahagian umat Islam melaksanakannya, gugurlah kewajipan tersebut ke atas yang lain.Ringkasan: Penerangan lengkap hukum, rukun, dan tata cara solat jenazah. Mengkaji dalil kematian Surah Ali Imran: 185, ayat ngeri sakaratul maut Surah al-An’am: 93, hadis libasan pedang (Ibn Abi al-Dunya), hadis kewajipan menyembahyangkan jenazah riwayat Bukhari, berserta 8 jawapan soalan lazim (FAQ).
Isi Kandungan
Hakikat Kematian & Pertanggungjawaban Akhirat
Kematian merupakan ketetapan mutlak yang pasti dilalui oleh setiap makhluk yang bernyawa. Tiada satu pun jiwa (sama ada orang beriman, kafir, mahupun munafik) yang mampu melarikan diri atau menolak kedatangan ajal apabila tiba waktunya. Allah SWT berfirman:
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۖ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُdْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ ۗ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
“Tiap-tiap yang bernyawa akan merasai mati, dan sesungguhnya pada hari kiamat sahajalah akan disempurnakan balasan kamu. Ketika itu sesiapa yang dijauhkan dari neraka dan dimasukkan ke dalam syurga, maka sesungguhnya ia telah berjaya. Dan (ingatlah bahawa) kehidupan di dunia ini tidak lain hanyalah kesenangan yang memperdayakan.” (Surah Ali Imran: 185)
Keadilan mutlak hanya akan terlaksana di akhirat kelak. Di sanalah segala timbangan amal kebaikan dan keburukan akan dinilai secara saksama. Oleh itu, syariat menuntut umat Islam melazimi persiapan amal soleh bagi memberatkan timbangan kebaikan sebelum jasad bersemadi.
Kedahsyatan Sakaratul Maut
Sakaratul maut ialah saat-saat kritikal di ambang kematian apabila roh ditarik keluar secara paksa dari jasad manusia. Proses ini digambarkan oleh Allah SWT sebagai saat yang sangat ngeri bagi golongan yang zalim:
وَلَوْ تَرَىٰ إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنفُسَكُمُ ۖ…
“…Dan alangkah ngerinya sekiranya engkau melihat ketika orang-orang yang zalim itu berada dalam kesakitan sakaratul maut, sedang para malaikat memukul dengan tangan mereka sambil berkata: Keluarkanlah nyawa kamu!…” (Surah al-An’am: 93)
Rasulullah ﷺ menceritakan perihal kesakitan sakaratul maut menerusi sabdanya:
“Kesakitan sakaratul maut itu rasanya seumpama dilibas sebanyak 300 kali dengan pedang.” (Hadis Riwayat Ibn Abi al-Dunya)
Terdapat hikmah besar di sebalik kesakitan sakaratul maut bagi golongan mukmin. Tabi’in terkemuka Zaid bin Aslam menyatakan bahawa kesukaran mati bagi orang beriman bertindak sebagai proses penyucian dosa terakhir agar mereka dapat melangkah masuk ke syurga tanpa bebanan dosa. Sebaliknya, orang kafir dipermudahkan mati sebagai ganjaran kebajikan dunia mereka sebelum menerima azab kekal di neraka.
Hukum & Tujuh Rukun Solat Jenazah
Hukum menunaikan solat jenazah ialah **Fardhu Kifayah** ke atas umat Islam setempat. Apabila sebahagian daripada masyarakat telah melaksanakannya, maka kewajipan tersebut gugur ke atas yang lain. Tuntutan menyembahyangkan jenazah bersandarkan hadis sahih:
صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ
“Sembahyangkanlah (solat jenazah) ke atas sahabat kamu ini.” (Hadis Riwayat al-Bukhari)
Solat jenazah berbeza dengan solat biasa kerana ia tidak mempunyai rukuk, sujud, iktidal, mahupun tahiyyat. Solat ini hanya dilakukan secara berdiri tegak dengan mematuhi **7 rukun utama** berikut:
- Niat: Lintasan niat di dalam hati untuk menyembahyangkan jenazah kerana Allah.
- Berdiri Tegak: Wajib berdiri tegak bagi yang berkemampuan fizikal sepanjang solat dijalankan.
- Empat Kali Takbir: Melakukan empat kali takbir (termasuk takbiratul ihram).
- Membaca Al-Fatihah: Dibaca sejurus selepas selesai takbir yang pertama.
- Selawat ke atas Nabi ﷺ: Dibaca selepas selesai takbir yang kedua (minima: *Allahumma solli ‘ala Muhammad*).
-
Mendoakan Jenazah: Dibaca selepas takbir yang ketiga. Lafaz doa mengikut jantina jenazah:Bagi Jenazah Lelaki:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ وَعَافِهِ وَاعْفُ عَنْهُ
“Ya Allah, ampunilah dia, rahmatilah dia, sejahterakanlah dia dan maafkanlah dia.”Bagi Jenazah Perempuan:اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهَا وَارْحَمْهَا وَعَافِهَا وَاعْفُ عَنْهَا
“Ya Allah, ampunilah dia (perempuan), rahmatilah dia, sejahterakanlah dia dan maafkanlah dia.” - Memberi Salam: Mengucapkan salam pertama ke kanan dan salam kedua ke kiri sejurus selepas takbir keempat selesai dilakukan.
Untuk panduan praktikal dan teks doa yang lebih lengkap, sila rujuk artikel kami di: [Cara Solat Jenazah Lengkap](https://akumuslim.asia/cara-solat-jenazah-ringkas-dan-doa-solat-jenazah/).
Kedudukan Mayat & Kedudukan Imam Berdiri
Di dalam Mazhab Syafi’i, tata letak kedudukan jenazah dan imam yang bersolat mempunyai perbezaan yang disunatkan mengikut jantina mayat:
1. Jenazah Lelaki
- Kepala jenazah diletakkan di sebelah **kiri imam** (kaki jenazah menghala ke kanan imam).
- Imam berdiri selaras (setentang) dengan **bahagian kepala jenazah** bagi menghormati kedudukannya.
2. Jenazah Perempuan
- Kepala jenazah diletakkan di sebelah **kanan imam** (kaki jenazah menghala ke kiri imam).
- Imam berdiri selaras (setentang) dengan **bahagian punggung/tengah jenazah** demi menjaga kesopanan/batasan auratnya.
Untuk keterangan lanjut mengenai rajah kedudukan saf makmum, sila layari artikel kami di: [Kedudukan si mati ketika solat Jenazah](https://akumuslim.asia/kedudukan-si-mati-ketika-solat-jenazah/).
Soalan Lazim (FAQ)
Hukum menunaikan solat jenazah adalah fardhu kifayah. Ini bermakna ia menjadi kewajipan ke atas seluruh umat Islam setempat, namun apabila sudah ada sebahagian daripada mereka melaksanakannya, maka kewajipan tersebut gugur ke atas yang lain.
Solat jenazah dilakukan dengan empat kali takbir secara berdiri tegak tanpa ada rukuk, iktidal, sujud, atau tahiyyat.
Selepas takbir pertama (selepas takbiratul ihram dan niat), makmum dan imam wajib membaca Surah al-Fatihah secara perlahan (*sirr*).
Selepas takbir kedua, disunatkan membaca selawat ke atas Nabi Muhammad ﷺ. Selawat yang paling afdhal adalah Selawat Ibrahimiyyah.
Selepas takbir ketiga, disunatkan membaca doa memohon keampunan bagi jenazah. Bagi lelaki: *Allahummaghfir lahu warhamhu…* dan bagi perempuan: *Allahummaghfir laha warhamha…*
Bagi jenazah lelaki, kepala jenazah diletakkan di sebelah kiri imam (kaki ke kanan), dan imam disunatkan berdiri setentang dengan bahagian kepala jenazah.
Bagi jenazah perempuan, kepala jenazah diletakkan di sebelah kanan imam (kaki ke kiri), dan imam disunatkan berdiri setentang dengan bahagian punggung/tengah jenazah.
Solat jenazah hanya sah dilakukan secara duduk sekiranya seseorang itu mempunyai keuzuran fizikal (seperti sakit atau uzur). Bagi yang berkemampuan, rukun pertama ialah berdiri tegak sepanjang solat.
Panduan Hukum Amalan Fiqh yang Lain
Sumber Rujukan
- Suasana Dahsyat Sakaratul Maut – Harian Metro.
- Cara Solat Jenazah Lengkap – AkuMuslim.asia.
- Kedudukan si mati ketika solat Jenazah – AkuMuslim.asia.
- *Al-Fiqh al-Manhaji*, Dr. Mustafa al-Khin, Dr. Mustafa al-Bugha, & Ali al-Syarbaji.