Assalamu’alaikum Wbt. Tajwid yang sempurna merupakan teras utama kemuliaan bacaan kalam suci Allah SWT. Artikel ini mengupas secara komprehensif mengenai Pengenalan Kepada Tajwid dan Hukum Mad. Kami membincangkan takrifan tajwid, dalil kewajipan bertartil menerusi Surah al-Muzzammil ayat 4, serta pembahagian khusus hukum Mad kepada Mad Asli (Tabi’i) dan 14 jenis pecahan Mad Far’ie.
Sila rujuk rajah pembagian harakat di bawah. Keputusan mutlak dan ketetapan hukum memelihara panjang-pendek tajwid dibahaskan secara khusus pada bahagian akhir artikel sebelum ruangan FAQ.Isi Kandungan
Takrifan Tajwid & Dalil Syarak
Tajwid dari segi bahasa ialah elok atau memperelokkan. Dari segi istilah pula bermaksud ilmu yang membahaskan tentang kaedah sebutan huruf mengikut makhraj dan sifatnya yang betul, sama ada ketika berhenti (waqaf), permulaan (ibtida’), bersambung (wasal), dan sebagainya.
Allah SWT memerintahkan pembacaan Al-Quran secara bertajwid sebagaimana firman-Nya:
وَرَتِّلِ ٱلْقُرْءَانَ تَرْتِيلًا
“…dan bacalah Al-Quran itu dengan perlahan-lahan (tartil).” (Surah al-Muzzammil: 4)
Pengertian & Pembahagian Hukum Mad
Pengertian Mad dari segi bahasa bermaksud memanjangkan atau menambah. Manakala dari segi istilah pula ialah memanjangkan suara pada huruf-huruf mad (ا / و / ي) pada kadar 2 hingga 6 harakat. Hukum mad dibahagikan kepada dua bahagian utama iaitu Mad Asli (Tabi’ie) dan Mad Far’ie (Cabangan).
Mad Asli (مد أصلي) & Ciri-cirinya
Mad Asli atau dikenali juga sebagai Mad Tabi’ie berlaku apabila huruf mad bertemu dalam keadaan bersahaja tanpa hamzah atau sukun selepasnya. Kadar bacaannya ialah 2 harakat. Tiga ciri utamanya ialah:
- Huruf Alif (ا) selepas huruf berbaris atas, seperti: إِيَّاكَ
- Huruf Wau (و) selepas huruf berbaris hadapan, seperti: أَعُوذُ
- Huruf Ya (ي) selepas huruf berbaris bawah, seperti: فِيهَا
14 Pecahan Mad Far’ie Terperinci
Mad Far’ie ialah mad tambahan yang berlaku disebabkan kewujudan huruf hamzah (ء) atau tanda sukun (mati) selepas huruf mad. Terdapat 14 jenis pecahan hukum Mad Far’ie:
Berlaku apabila huruf mad bertemu hamzah dalam satu kalimah yang sama secara bersambung. Kadar bacaan ialah 4 atau 5 harakat ketika wasal, dan 6 harakat ketika waqaf.
| شَاءَ | السَّمَاء | غِطَاء |
Berlaku apabila huruf mad bertemu hamzah dalam dua kalimah yang berbeza secara terpisah. Kadar bacaan ialah 4 atau 5 harakat ketika wasal, dan 2 harakat ketika waqaf (kembali menjadi Mad Asli).
| وَمَا أَرْسَلْنَاكَ | قَالُوا أَتَجْعَلُ | إِلَّا إِبْلِيسَ |
Berlaku apabila huruf mad bertemu huruf hidup di hujung kalimah, lalu huruf tersebut disukunkan (dimatikan) kerana waqaf (berhenti). Kadar bacaan ialah 2, 4, atau 6 harakat ketika waqaf.
| ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ | ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ | بِحُسْبَانٍ |
Terjadi apabila huruf hamzah berada sebelum huruf mad dalam satu kalimah. Istilah “badal” merujuk kepada huruf mad yang menggantikan kedudukan hamzah kedua. Kadar bacaan ialah 2 harakat.
| ءَامَنُوا | أُوتُوا | إِيمَانًا |
Berlaku apabila huruf mad terletak selepas hamzah istifham (pertanyaan) di permulaan kalimah untuk membezakan kenyataan dan pertanyaan. Kadar bacaan ialah 6 harakat.
| ءَآللَّهُ | ءَآلْآنَ | ءَآلذَّكَرَيْنِ |
Terjadi pada kalimah yang berakhir dengan tanda baris dua di atas (tanwin fathah) yang dibaca waqaf (berhenti) di hujung ayat, lalu bunyi tanwin digantikan dengan alif. Kadar bacaan ialah 2 harakat.
| مَثَلًا | ضَبْحًا | رَقِيبًا |
Berlaku apabila huruf wau sukun (وْ) atau ya sukun (يْ) didahului oleh huruf berbaris atas, dan dibaca waqaf (berhenti) di hujung kalimah tersebut. Kadar bacaan ialah 2, 4, atau 6 harakat.
| قُرَيْشٍ | الْبَيْتِ | خَيْرٍ |
Berlaku pada huruf-huruf tunggal di permulaan surah (Fawatih al-Suwar) yang sukunnya asli tetapi tiada unsur idgham (idgham tidak berlaku). Kadar bacaan ialah 6 harakat.
| حمٓ (حـَمِـيـمْ) | يسٓ (يَـاسِـينْ) | الرٓ (أَلِـفْ لَاامْ رَاا) |
Berlaku pada huruf di permulaan surah yang sukunnya asli dan dibaca secara idgham (dimasukkan ke dalam huruf berikutnya). Kadar bacaan ialah 6 harakat.
| المٓ (أَلِـفْ لَاامْ مِـيـمْ) | طسمٓ (طَـا سِـينْ مِـيـمْ) | المصٓ (أَلِـفْ لَاامْ مِـيـمْ صَـادْ) |
Berlaku apabila huruf mad bertemu sukun asli dalam satu kalimah tanpa idgham. Di dalam Al-Quran hukum ini hanya wujud pada dua tempat dalam Surah Yunus (ayat 51 dan 91). Kadar bacaan ialah 6 harakat.
| ءَآلْآنَ |
Berlaku apabila huruf mad bertemu dengan huruf bertasydid (sukun yang diidghamkan) dalam satu kalimah yang sama. Kadar bacaan ialah 6 harakat.
| ٱلْحَاقَّةُ | ٱلضَّالِّينَ | لِيُحَاجُّوكُم |
Berlaku apabila huruf Ha Dhamir (ه – kata ganti nama diri) berada di antara dua huruf yang berbaris, dan tiada huruf hamzah selepasnya. Dibaca ketika wasal sahaja dengan kadar 2 harakat.
| لَا تَأْخُذُهُۥ سِنَةٌ | فأَخْرَجَ بِهِۦ مِنَ | مَالُهُۥ وَمَا |
Berlaku apabila huruf Ha Dhamir berada di antara dua huruf berbaris dan terdapat huruf hamzah (ء) sejurus selepasnya. Dibaca ketika wasal sahaja dengan kadar 4 atau 5 harakat.
| مَالَهُۥٓ أَخْلَدَهُ | يَسْتَحْيِۦٓ أَنْ | لِمِثْلِهِۦٓ أَبَدًا |
Terjadi apabila dua huruf Ya’ bertemu dalam satu kalimah, di mana Ya’ pertama bertanda sabdu dan berbaris bawah (يِّ), manakala Ya’ kedua berbaris mati/sukun (يْ). Dibaca jelas dengan kadar 2 harakat.
| وَٱلْأُمِّيِّينَ | حُيِّيْتُم | عِلِّيِّينَ |
Keputusan & Ketetapan Hukum Membaca Tajwid
Ketetapan hukum syarak dalam mengamalkan panjang-pendek bacaan (Mad):
✦ STATUS KETETAPAN SYARAK: FARDU KIFAYAH (TEORI) & FARDU AIN (AMALI)
Mempelajari teori dan nama hukum mad di dalam kitab tajwid adalah dihukumkan sebagai Fardu Kifayah. Walau bagaimanapun, mempraktikkan pembacaan Al-Quran secara bertajwid serta mematuhi kadar ketukan harakat yang tepat adalah Fardu Ain (Wajib) ke atas setiap individu pembaca.
✦ STATUS KESALAHAN BACAAN (LAHN KHAFI & JALI)
Membaca Al-Quran dengan memendekkan huruf Mad Wajib Muttasil secara sengaja atau melanggar ketetapan makhraj dihukumkan sebagai Haram (Dosa Kesalahan Lahn).
Panduan Hukum Tajwid yang Lain
Soalan Lazim (FAQ)
Bahasa bermaksud elok atau memperelokkan, manakala istilah ialah ilmu yang membahaskan kaedah sebutan huruf mengikut makhraj dan sifatnya secara tartil.
Mempelajarinya secara teori adalah Fardu Kifayah, manakala mengamalkannya secara praktikal ketika membaca Al-Quran adalah Fardu Ain (Wajib).
Mad Asli ialah mad yang terjadi kerana pertemuan huruf mad (ا, و, ي) tanpa hamzah atau sukun selepasnya, dibaca dengan kadar dua (2) harakat.
Mad Wajib Muttasil berlaku apabila huruf mad bertemu hamzah dalam satu kalimah yang sama (4-5 harakat), manakala Mad Jaiz Munfasil berlaku apabila hamzah berada di kalimah berbeza (4-5 harakat).
Mad ‘Aridh Lissukun boleh dibaca secara pilihan dengan kadar dua (2), empat (4), atau enam (6) harakat ketika berhenti (waqaf).
Mad Badal ialah huruf mad yang menggantikan kedudukan hamzah kedua, berlaku apabila huruf hamzah berada sebelum huruf mad dalam satu kalimah (2 harakat).
Hukum ini hanya terletak pada huruf-huruf tunggal di pembuka surah (Fawatih al-Suwar) seperti Alif Lam Mim atau Ya Sin.
Hukumnya adalah Haram dan Berdosa sekiranya kesalahan itu mengubah struktur bunyi, makhraj, atau makna asal kalam Allah.
Sumber Rujukan
- Matn al-Jazariyyah fi ‘Ilm al-Tajwid (Imam Ibn al-Jazari).
- Tuhfat al-Atfal fi Tajwid al-Quran (Syeikh Sulaiman al-Jamzuri).
- Buku Tajwid Rasm Uthmani Lengkap (Jabatan Kemajuan Islam Malaysia – JAKIM).
- Panduan Lengkap Membaca Al-Quran Bertajwid (akumuslim.asia).